Twórczość
Wersja tekstowa   Drukuj prace   Zapisz prace  

Pojęcie twórczości jest niejednoznaczne - używane w wielu kontekstach, dlatego trudne do zdefiniowania. Pytamy o to, czy twórczość jest procesem ukrytym, czy obserwowalnym? Czy jest cechą indywidualną, czy można tym mianem określać także sam wytwór (dzieło)? Czy obejmuje wyłącznie procesy poznawcze (np. myślenie), czy również inne procesy psychiczne: emocjonalne, motywacyjne i te związane z odmiennymi stanami świadomości? Pytamy w końcu, czy twórczość oznacza wyłącznie rzeczywiste osiągnięcia danej osoby, czy może być opisem także jej potencjalnych możliwości?

Czym więc jest twórczość?


Mooney (1963) proponuje przypisanie atrybutu twórczości ludzkim wytworom (dziełom), następnie - procesom wytwarzania tych dzieł oraz osobom (autorom dzieł). Istotne jest tu także otoczenie (środowisko, klimat) sprzyjające lub szkodliwe dla twórczości.

Co odróżnia wytwór twórczy od nietwórczego?

Produkt twórczy cechuje się nowością i wartością, przy czym o nazwaniu produktu "twórczym" decyduje wystąpienie obydwu tych cech jednocześnie (nie są twórczymi dzieła nowe, ale niewartościowe, jak np. niektóre projekty kreatorów mody; nie są twórczymi także dzieła wartościowe, ale nienowe, jak np. ciasto ze śliwkami naszej babci).
Zgodzimy się jednak z faktem, że odpowiedzi każdego z nas na pytanie o to, co właściwie nazwać można nowym i wartościowym, będą różne. I tak np. czy wytwory dziecięce można nazwać twórczymi mimo to, że ktoś wcześniej już stworzył coś podobnego i mimo to, że nie są to wytwory wartościowe? Oczywiście z punktu widzenia psychologa czy pedagoga - dla których znaczące są procesy psychiczne i osobowość człowieka jako podmiotu owej aktywności - taka dziecięca działalność MOŻE zostać nazwana twórczą.
Podsumowując zagadnienie nowości i wartościowości, biorąc zarazem pod uwagę jego relatywny charakter, przytoczyć można w to miejsce definicję Steina (1953), który twierdzi, że "twórczość, to proces prowadzący do nowego wytworu, kóry jest akceptowany jako użyteczny lub do przyjęcia dla pewnej grupy w pewnym okresie". Definicja ta również nie jest doskonała, bo mówi o tym, że dzieło nie tyle zotaje rozpoznane jako twórcze, co staje się twórcze poprzez ocenę nadaną mu przez ludzi. Aby lepiej zrozumieć tę wątpliwość, zadać można pytanie o to, czy dzieła zapomniane przez ludzkość, a niewątpliwie ocenione jako twórcze przez ludzi współczesnych autorom dzieł, przestają być twórcze w naszych czasach?

Kogo można nazwać osobą twórczą?

Osoba twórcza, to taka, która jest zdolna do produkowania wytworów charakteryzujących się nowością i wartościowością. W celu uniknięcia nieporozumień związanych z wieloznacznością słowa "twórczość", używa się tu zamiennie pojęcia kreatywności.
KREATYWNOŚĆ jest zdolnością osoby do wytwarzania nowych pomysłów, jest cechą indywidualną związaną z procesami motywacyjnymi i innymi cechami osobowości. W tym kontekście również wspomina się o tzw. TALENCIE TWÓRCZYM, który opisuje kompleks cech indywidualnych, dzięki którym człowiek jest w stanie tworzyć wartościowe dzieła, o ile nie podlega wpływowi czynników przeciwdziałających twórczości.
I w tym miejscu pojawiają się kolejne pytania: Czy twórczość jako cecha indywidualna jest cechą wyjątkową i rzadką, czy też cechą powszechnie występującą? Czy można mówić o twórczości bez dzieł?

Odpowiedzi na pierwsze z zadanych pytań podzieliły badaczy na dwa obozy - zwolenników podejścia elitarnego i tych, którzy przekonani są do nurtu egalitarnego.
W podejściu elitarnym mówi się o tym, że twórczość jest aktywnością nielicznych, wybitnych jednostek, głównie uczonych, artystów i wynalazców. Aktywność ta owocuje dziełami o doniosłym znaczeniu dla ludzkości. Podejście to dzieli więc ludzi na twórców i nie-twórców, twórczość zatem traktowana jest jako cecha dychotomiczna, w dodatku nie podlegająca treningowi, jako że ma charakter wrodzony.
Zwolennicy podejścia egalitarnego traktują twórczość jako cechę ciągłą, czyli występującą z różnym nasileniem u każdej osoby. Twórczość jest w tym wypadku aktywnością nie ograniczającą się jedynie do sfery badań naukowych, wynalazczości czy sztuki, twórcami mogą być wszyscy, także np. dzieci, które w twórczy sposób używają wyrażeń językowych. Co więcej - tak ujmowana twórczość może podlegć treningowi, a więc poprzez jej doskonalenie możemy stać się osobami bardziej twórczymi (zob. dalej).

Wróćmy do pytania drugiego, zadanego wyżej - czy można nazwać daną osobę twórczą, jeśli do tej pory nie wymyśliła ona niczego nowego i wartościowego? Przestawiciele nurtu psychologii humanistycznej twierdzą, że można. Wg Maslowa np. osoba ciągle rozwijająca się, zdrowa psychicznie, szczęśliwa, akceptująca siebie i doświadczająca rzeczywistości w niezwykły sposób zasługuje na miano osoby twórczej mimo braku dzieł o uznanej wartości - proces samorealizacji jest bowiem z samej definicji twórczy. Twórczość w tym znaczeniu jest warunkiem istnienia twórczości w konkretnej dziedzinie.
Także o aktywności potencjalnie twórczej mówi Kocowski: jest to taka aktywność, która nie prowadzi do wybitnego dzieła, ale zawiera składniki procesu twórczego, jak np. kojarzenie odległych faktów lub pojęć, nietypowe skojarzenia, przeformułowanie problemu, itp. Aktywność ta, gdyby ją dostatecznie długo kontynuować, mogłaby zaowocować wartościowym dziełem.

Jakie są kryteria twórczości?
Czyli jak można rozpoznać twórczość?

Zastosowanie odpowiednich kryteriów twórczości nie jest tożsame z definiowaniem twórczości i ważne jest przede wszystkim w badaniach empirycznych, w procedurze uznawania patentów lub przyznawania nagród, np. Nagrody Nobla.
Kryteria podane do publicznej wiadomości są bezpośrednio zdefiniowane, zazwyczaj obiektywne i nazywane kryteriami jawnymi. Należą do nich kryteria wybitnych osiągnięć twórczych (których dowodem są np. indeksy cytowań prac naukowych, nakłady książek, ceny aukcyjne obrazów i inne namacalne dowody społecznego uznania), ale także wyniki badania myślenia dywergencyjnego (wytwarzanie licznych pomysłów w odpowiedzi na problem natury otwartej) danej osoby, w tym płynności, giętkości i oryginalności. Płynność w tym wypadku oznacza łatwość wytwarzania pomysłów, giętkość jest gotowością do zmiany kierunku myślenia (różnorodność pomysłów), a oryginalność, to zdolność do wytwarzania reakcji nietypowych, niezwykłych, niepowtarzalnych.
Kryteria nie zdefiniowane, nie ujawniane, nazywane są kryteriami ukrytymi. Zakłada się bowiem, że osoba oceniająca ma jakieś wyobrażenie na temat, czym jest dzieło twórcze, przed przystąpieniem do jego oceny. Wśród tego rodzaju kryteriów mówimy np. o reakcjach emocjonalnych ("skuteczne zdziwienie") w ocenie dzieła.

Problem kryteriów twórczości przedstawia w pełny sposób Edward Nęcka (1994), który wyróżnia trzy ich grupy, a ponadto w każdej grupie opisuje po 5 kryteriów szczegółowych. Koncepcja triadowa tego autora przedstawiona została poniżej:

CECHY WYTWORU
1. trafność
2. oryginalność
3. niezwykłość
4. konieczność
5. wartość estetyczna

REAKCJA PSYCHICZNA ODBIORCY
1. "skuteczne" zdziwienie
2. początkowa nieufność
3. efekt powtórnej oceny
4. "nigdy bym na to nie wpadł!"
5. "tak bym właśnie zrobił!"

CECHY PROCESU MYŚLENIA
1. ruchliwość
2. synteza
3. aktywny stosunek do tworzywa
4. przełamanie bloku mentalnego
5. działanie w sytuacji niedoboru

Szczegółowy opis poszczególnych kryteriów znajdzie Czytelnik w pracy tego autora pt.: "TRoP...Twórcze Rozwiązywanie Problemów" (1994).

Jaka jest struktura twórczości?
Czyli z czego składa się proces twórczy?

Współcześnie uważa się, że procesy twórcze polegają na specyficznym wykonywaniu "zwyczajnych" operacji poznawczych, podczas gdy dawniej podkreślano ich jakościową odmienność od operacji nietwórczych. Tradycyjnie wyróżniano cztery etapy procesu twórczego: preparację, czyli czynności wstępne przygotowujące do podjęcia problemu, inkubację, czyli samoistne, nieświadome "wylęganie się" pomysłu podczas przerwy w celowym zajmowaniu się nim, iluminację, czyli olśnienie towarzyszące nagłemu rozwiązaniu problemu przez wgląd oraz weryfikację - sprawdzenie przydatności wytworzonego rozwiązania. Współcześnie jednak odchodzi się od traktowania procesu twórczego jako następujących kolejno po sobie etapów. I tak np. podejście Davida Perkinsa, zwane podejściem typu "nic specjalnego" sprowadza różnice między zwykłymi procesami poznawczymi a procesami twórczymi do odmiennych celów aktywności poznawczej i jej wyników. Procesy "zwykłe" i o charakterze twórczym składają się z tych samych operacji umysłowych, jednak w przypadku procesu twórczego celem jest odkrycie lub wytworzenie nowej wiedzy bądź modyfikacja istniejących rozwiązań. Rezultatem dążenia do tak postawionego celu może być specyficzny efekt w postaci nowych i wartościowych idei.
Weisberg z kolei sformułował teorię "stopniowego przyrostu" mówiącą o tym, że proces twórczy nie zawiera żadnych "olśnień", "przełomów", wglądów czy aktów natchnienia, ale polega na normalnym, żmudnym rozwiązywaniu problemu, podczas którego następuje przyrost wiedzy twórcy, prowadząc krok po kroku do celu - skończonego dzieła.
Edward Nęcka w swojej koncepcji interakcji twórczej przyjął, że dzielenie procesu twórczego na etapy prowadzić może wręcz do fałszywych wniosków, dlatego, że charakterystyczne dla twórczości jest nieustanne wracanie do wcześniejszych momentów albo też "wybieganie myślą naprzód". Proces twórczy polega na interakcji dwóch czynników: założonego celu aktywności twórczej i kolejno tworzonych struktur próbnych, dzięki którym twórca próbuje zbliżyć się do celu, przy czym cały proces nie musi rozpoczynać się od założonego wcześniej celu, cel ten może także być wielokrotnie formułowany na nowo i zmieniany.

Co jeszcze różni proces twórczy od nietwórczego?

  • Badania wykazują, że uwaga osób twórczych "przepuszcza" informacje pochodzące z różnych źródeł, ale lepiej filtruje informacje ważne od nieważnych, jeśli są zawarte w jednym - złożonym lub niespójnym bodźcu; taka cecha pozwala włączyć w proces twórczy informacje pochodzące z przypadkowych, pozornie nieważnych źródeł
  • Procesom twórczym pomaga niekiedy wizualizacja (wyobrażanie sobie) problemu, bywa jednak i tak, że lepiej jest przedstawić problem w kodzie słownym, nie obrazowym; przejście od kodu werbalnego do obrazowego może spowodować tzw. redefinicję problemu, co skutkować może kreatywnymi pomysłami
  • Stwierdzono, że kategorie pojęciowe osób twórczych są stosunkowo szerokie i pojemne, co umożliwia włączanie w ich obręb obiektów należących do sąsiednich kategorii; twórczość wiąże się też ze zdolnością do tworzenia kategorii nietypowych
  • Pamięć osób twórczych charakteryzuje się kodowaniem nietypowym, alternatywnym i selektywnym, co później pozwala na wykorzystanie obiektu w sposób standardowy lub oryginalny, przechowywanie informacji cechuje się specyficznymi procesami selektywnego zapominania i reminiscencji (paradoksalny efekt poprawy pamięci po upływie pewnego czasu od ostatniej próby zapamiętywania), natomiast w fazie odpamiętywania krytyczne dla twórczości jest uzyskanie dostępu do informacji przechowywanych w pamięci długotrwałej - twórcze przeszukiwanie pamięci powinno obejmować cały magazyn pamięci semantycznej, dlatego wymaga stosowania wybiórczych kryteriów przeszukiwania (rozległość magazynu wyklucza poszukiwanie całościowe)
  • W twórczym myśleniu rzadko występują przypadki tzw. fiksacji funkcjonalnej, sztywności i innych przeszkód ograniczających plastyczność poszukiwań; cechami myślenia twórczego są także: używanie analogii - wykorzystanie podobieństwa sytuacji problemowych oraz redefinicja problemu - zmiana jego formuły; ważne jest też tutaj nie uleganie przyzwyczajeniom, rutynie, obecność ciekawości poznawczej i upodobanie do czynności eksploracyjnych
  • Wśród motywów sprzyjających twórczości wymienia się zazwyczaj motywację immamentną,która polega na czerpaniu satysfakcji z samej czynności tworzenia
  • Wykazano również, że inteligencja "psychometryczna" słabo koreluje ze zdolnościami twórczymi, mówi się jednak o tzw. "hipotezie progu", zgodnie z którą istnieje taka graniczna wartość ilorazu inteligencji (wynosząca 110 jednostek IQ), powyżej której badana korelacja zanika - osoby o niskim ilorazie inteligencji są zwykle mało twórcze, natomiast osoby o podwyższonym IQ mogą być twórcze lub nie
  • Spośród wszystkich wymiarów wymienianych przez Eysencka tylko psychotyczność w znaczącym stopniu pozytywnie koreluje ze zdolnościami twórczymi - odzwierciedla to nonkonformistyczne tendencje osobowości osób twórczych, skłonności do łamania reguł i do zachowań sprzeciwiających się przyjętym normom społecznym
  • Osoba twórcza ponadto cechuje się często niezależnością sądów, autonomią, szerokimi zainteresowaniami, siłą ego, wiarą we własne możliwości, wysokim poziomem energii działania, postawą estetyczną, tolerancją na bodźce wieloznaczne i sprzeczne oraz pewną dozą narcyzmu
Trening twórczości - czyli jak rozwijać własną kreatywność?

Myślenie twórcze traktować można jako umiejętność taką jak gotowanie, jazda na nartach, prowadzenie samochodu czy żeglowanie. Jedni dochodzić mogą do lepszych wyników, niż inni, ale najważniejsza jest tu determinacja, wola osiągnięcia biegłości. Im więcej ćwiczeń, tym większa sprawność. Człowiek myślący traktuje myślenie jak sztukę, w której warto się doskonalić i której trzeba się przyglądać. Potrafi myśleć o myśleniu w ogóle i o swoim własnym myśleniu w szczególności. Na ogół myślimy stanowczo za szybko. Prawdopodobnie testy i egzaminy nauczyły nas, że dobrze jest udzielić odpowiedzi jak najszybciej. Z punktu widzenia skuteczności myślenia pogląd ten jest błędny. Mylimy szybkie rozumienie z szybkim myśleniem, a powolność z ociężałością umysłową. Myśleć powoli oznacza skupiać się dokładnie na tym, co się robi na każdym etapie procesu myślenia. Istnieją specjalne narzędzia, które mają na celu ułatwienie nam skupienia się na tym, co nas interesuje. Niektóre z nich opisane zostały poniżej, a wszystkie znajdziesz w książkach Edwarda de Bono: Naucz się myśleć kreatywnie i Naucz swoje dziecko myśleć.

Z W I

ZWI jest narzędziem prostym, a jednocześnie skutecznym.
Z - oznacza Zalety, czyli plusy (jakiegoś pomysłu, koncepcji, możliwości, itd.);
W - oznacza Wady, czyli minusy;
I - oznacza to, co Interesujące, czyli punkty wzbudzające ciekawość.

ZWI to narzędzie ukierunkowywania uwagi, posługując się nim powinieneś rozmyślnie kierować swoją uwagę najpierw na zalety (i tylko na zalety), potem na wady, a na koniec na punkty wzbudzające zainteresowanie. Należy to robić w sposób zdyscyplinowany, planowy. Metoda ta pozwala na wnikliwe poznawanie sprawy, zamiast używania inteligencji do podtrzymywania i obrony poglądu, który wyrobiliśmy sobie na podstawie uprzedzeń. Zasadniczy postęp polega tu na tym, że emocje i nastawienia uczuciowe grają rolę po, a nie przed wnikliwym zbadaniem sprawy. Dzięki temu istnieje większa szansa na uniknięcie zjawiska polegającego na tym, że uczuciowy stosunek do przedmiotu sprawy staje na przeszkodzie gruntownemu jej zbadaniu. Weźmy na przykład następująco sformułowany problem:

"Każde dziecko powinno adoptować starszą osobę, żeby opiekować się nią na starość."

Pewna grupa studentów znalazła następujące Zalety, Wady i to co jest Interesującego w tym zagadnieniu:
Zalety:
- nie będzie starych samotnych ludzi
- dziecko nauczy się odpowiedzialności
- dziecko będzie wiedzieć jak to jest być starym
- dziecko będzie miało rentę staruszka
- dziecko dostanie spadek
- starsza osoba może zastępować dziecku babcię/dziadka (np. czytać bajki)
Wady
- jeśli dziecko się dowie jak to jest być starym, to w wieku 30 lat popełni samobójstwo
- dziecko straci dzieciństwo
- będzie miało uraz psychiczny
- w przyszłości może nie lubić starszych ludzi
- ból po stracie tego starszego człowieka
- zostaną zamknięte domy starców = większe bezrobocie
- dziecko może hałasować, a starsi tego nie lubią
- dziecko może nie podołać obowiązkom opieki
- dziecko będzie miało kontakt z nieprzyjemnymi czynnościami (wymiana kaczki, mycie)
Interesujące
- ciekawe, ile miałoby się renty
- ciekawe, jak długo będą wtedy starsze osoby żyć
- czy byłoby mniej domów opieki
- czy byłoby mniej huliganów
- czy zamknięto by place zabaw
- czy tak samo by funkcjonowały przedszkola i szkoły
- czy wprowadzono by eutanazję
- czy wzrosłaby śmiertelność staruszków

Niektórzy mogą oburzyć się, czytając niektóre spośród propozycji. Chodzi jednak o to, by nie odrzucać żadnego z pomysłów, aby pozwolić całkowicie naszej uwadze penetrować sprawę, aby z góry nie traktować propozycji jako bezwartościowych. Kluczowym zadaniem jest tu ćwiczenie stosowania każdego narzędzia, dlatego podaję też przykładowe tematy, które można do tego wykorzystać:
1. Każdy student powinien otrzymywać 20 zł tygodniowo za samo chodzenie na zajęcia.
2. Każdy powinien nosić na piersi plakietkę pokazującą jego aktualny nastrój.
3. Młodociani przestępcy powinni być umieszczani w więzieniach tylko na weekendy.
4. Obligatoryjnie wszystkie samochody powinny być pomalowane na żółto.

A M W

Podobnie jak ZWI, także narzędzie zwane AMW służy ukierunkowaniu uwagi, w tym wypadku jednak mamy do czynienia z poszukiwaniem nowych możliwości do wyboru, alternatyw, innych "wyjść", co jest niezwykle ważne, bo przeciwdziała naturalnemu dążeniu umysłu do pewności, poczucia bezpieczeństwa i poczucia wyższości. Pewność rozpoznania czegoś oznacza, że można podjąć działanie, natomiast wielość możliwości do wyboru oznacza niezdecydowanie, wahanie, napięcie, dlatego też umysł ludzki ma tendencję do szybkiego decydowania, w oparciu o wcześniej utarte wzorce. Takie działanie nie zawsze jednak służy mądrym decyzjom, niejednokrotnie też prowadzi na manowce. Często też przekonani jesteśmy o słuszności jakiejś hipotezy tylko dlatego, że nie potrafimy znaleźć innego wyjaśnienia danego zjawiska lub wręcz w ogóle nie dopuszczamy do siebie możliwości istnienia innego rozwiązania. Wyobraź sobie na przykład lekarza, który szybko stawia diagnozę, stanowczo przy niej obstaje i prowadzi leczenie z niezachwianą pewnością siebie, podczas gdy jego diagnoza okazuje się być niewłaściwa i wyobraź sobie takiego, który bada Cię starannie i dokładnie, formułuje tyle możliwości rozpoznań, ile tylko potrafi, każde z nich sprawdza za pomocą specjalistycznych testów, wybiera jedno i prowadzi odpowiednie leczenie. Narzędzie AMW podobne jest do działania drugiego z lekarzy i oznacza Alternatywy, Możliwości i Wybór.
Narzędzie AMW zmusza nas do tego, aby wymyśleć jak najwięcej możliwości do wyboru, jest sposobem na poszukiwanie mozliwości "tu i teraz", w określonym punkcie rozumowania. W jakich sytuacjach możemy posłużyć się AMW?
  • Widzisz, jak młody człowiek na stacji benzynowej wlewa puszkę za puszką piwa do zbiornika swojego samochodu. Wymień jak najwięcej wyjaśnień tego postępowania.
Np. to nie jego samochód, robi komuś brzydki kawał; w puszkach jest nie piwo, tylko benzyna; jest psychologiem i sprawdza, jaka będzie reakcja otoczenia na jego zachowanie; upił się i pomylił puszki z dystrybutorem.. itd.

Inne tematy:
  • Liczba palących i ilość wypalanych papierosów wprawdzie spada, ale dotyczy to tylko mężczyzn. Kobiety palą coraz więcej. Dlaczego tak się dzieje?
  • Znajdź jak najwięcej przyczyn problemu tłoku na drogach w godzinach szczytu w mieście.
  • Na stole stoi szklanka z wodą. Należy ją opróżnić, nie uszkadzając szklanki, ani nie przechylając jej. Znajdź jak najwięcej sposobów wykonania zadania.

S i N

Mamy tendencję do myślenia tylko o efektach natychmiastowych jakichś decyzji, zjawisk czy sytuacji, kolejne przedstawiane narzędzie ma nas ukierunkować na zainteresowanie się nie tylko bezpośrednimi skutkami, ale także tymi dalekosiężnymi. Narzędzie SiN (Skutki i Następstwa), to instrukcja świadomego rozważania konsekwencji określonej decyzji czy działania. Konsekwencje te są ponadto rozważane w zależności od czasu, w którym dadzą o sobie znać: bezpośrednio (do 1 roku), krótkoterminowo (1 - 5 lat), średnioterminowo (5 - 20 lat) i długoterminowo (ponad 20 lat). Zadanie nasze polega na świadomym koncentrowaniu się na wytyczonych ramach czasowych, biorąc pod uwagę wszystkie po kolei. Takie rozważania wydają się nam sztuczne głównie dlatego, że często wiemy i doceniamy, że jakieś wydarzenia mają swoje konsekwencje, ale na ogół niechętnie o nich myślimy, widzimy je w "mglistej przyszłości", traktujemy owe skutki jako coś nieokreślonego, coś, co w ogóle może nie nastąpić. SiN pomaga dokładniej przyjrzeć się tej przyszłości.
Spróbujmy rozważyć Skutki i Następstwa takich sytuacji:
  • Zasadniczy przełom w energetyce słonecznej.
  • Prace biurowe mogą być wykonywane w domu poprzez terminale komputerowe.
  • Podróże lotnicze stają się tańsze od przejazdów autobusowych.
  • Wynaleziono pozbawioną skutków ubocznych pigułkę szczęścia.
  • Andrzej Lepper zostaje prezydentem Polski na następne 20 lat.
"Przeglądanie, przeszukiwanie własnego doświadczenia za pomocą wyżej wymienionych narzędzi to element poszerzania pola postrzegania rzeczywistości. Jest to krok raczej w kierunku mądrości niż lotności. (...) Uważam, że niezależnie od tego, czy jesteś, czy też nie jesteś przekonany, iż myślenie można usprawnić dzięki skupieniu i ćwiczeniom, warto zbadać tę możliwość. Jedynie w ten sposób się dowiesz, czy jest to tylko mglista ewentualność, czy realna sposobność. Podjęcie takiej próby, to najlepszy sposób, żeby się dowiedzieć, czy warto było ją podejmować." (Edward de Bono)




Bibliografia

de Bono, E. (1998). Naucz się myśleć kreatywnie. Warszawa: Prima.

Nęcka, E. (2001). Psychologia twórczości. Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.

Nęcka, E. (2001). Twórczość. W: J. Strelau (red.), Psychologia: Podręcznik akademicki. Jednostka w społeczeństwie i elementy psychologii stosowanej (t.2, s. 783-807). Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.