Pięcioczynnikowy Model Osobowości (PMO)
Wersja tekstowa   Drukuj prace   Zapisz prace  

Jest jedną z najbardziej współczesnych i popularnych koncepcji, ujmujących osobowość w kategoriach cech. Stała się szczególnie popularna w latach 1980-tych i 1990-tych. Pierwsze prace, leżące u źródeł doświadczeń badawczych związanych z cechowym ujęciem osobowości sięgają jednak odleglejszych czasów. Należy tu wspomnieć o wkładzie Allporta i Odberta (1936), Cattella (1946), Tupesa i Christala (1961), Normana (1963) oraz - wreszcie - Costy i McCrae (1992). W najbardziej sformalizowanej psychologicznie postaci model ten przedstawili właśnie dwaj wymienieni na końcu badacze.

Wskazują oni następujące wymiary składające się na strukturę osobowości: Neurotyczność, Ekstrawersję, Ugodowość, Sumienność i Otwartość na doświadczenie. Wymienione czynniki zawierają dodatkowo po 6 składników, pozwalających na ich rozłączną klasyfikację.

Neurotyczność


Odzwierciedla przystosowanie emocjonalne versus emocjonalne niezrównoważenie (emocjonalność w zakresie negatywnych emocji). Oznacza podatność na przeżywanie negatywnych emocji (strach, zmieszanie, niezadowolenie, gniew, poczucie winy, wrażliwość na stres psychologiczny). Składnikami neurotyczności są:
  • Lęk (anxiety) - tendencja do reagowania napięciem i strachem, nerwowość, skłonność do martwienia się.
  • Agresywna wrogość (angry hostility) - tendencja do doświadczania gniewu i irytacji, choć niekoniecznie wyrażanych na zewnątrz.
  • Depresja (depression) - tendencja do doświadczania poczucia winy, smutku, bezradności i samotności.
  • Impulsywność (impulsiveness) - niezdolność do kontrolowania pragnień i popędów.
  • Nadwrażliwość (vulnerability) - podatność na stres, niezdolność do zmagania się ze stresem, tendencja do reagowania poczuciem bezradności i paniką w trudnych sytuacjach.
  • Nadmierny samokrytycyzm (self-consciousness) - niskie poczucie własnej wartości, wstydliwość i poczucie zmieszania w obecności innych.
Ekstrawersja


Jest wymiarem charakteryzującym jakość i ilość interakcji społecznych oraz poziom aktywności, energii i zdolność do odczuwania pozytywnych emocji. Osoby ekstrawertywne są zatem nie tylko przyjacielskie i rozmowne, ale także skłonne do zabawy i poszukiwania stymulacji oraz wykazują optymizm życiowy i pogodny nastrój.
INTROWERTYKÓW natomiast charakteryzuje brak cech ekstrawertyków, a nie ich przeciwność. będzie to zatem: rezerwa w kontaktach towarzyskich, brak optymizmu, preferencja do przebywania w samotności i nieśmiałość. Introwertykowi nie zależy na towarzystwie, ponieważ woli być sam, natomiast neurotyk może pragnąć towarzystwa, ale jednocześnie obawiać się kontaktów społecznych.
Składniki wymiaru ekstrawersji:
  • Towarzyskość (gregariousness) - zakres i ilość utrzymywanych kontaktów z ludźmi.
  • Serdeczność (warmth) - zdolność do utrzymywania związków z innymi ludźmi, przyjacielskość.
  • Asertywność (assertiveness) - tendencje dominatywne i przywódcze.
  • Aktywność (activity) - tempo, wigor, energia, potrzeba bycia zajętym i zaangażowanym.
  • Poszukiwanie doznań (excitement-seeking) - poszukiwanie podniet i stymulacji, np. ryzyka, stymulacji sensorycznej.
  • Emocjonalność w zakresie pozytywnych emocji (positive emotions) - tendencja do reagowania pozytywnymi emocjami, np. radością, poczuciem szczęścia oraz generalnie pogodny nastrój i optymizm życiowy.
Otwartość na doświadczenie


Tendencje jednostki do poszukiwania i pozytywnego wartościowania doświadczeń życiowych, tolerancję wobec nowości i ciekawość poznawczą. Osoby o niskiej otwartości są konwencjonalne w zachowaniu i konserwatywne w poglądach. Składniki otwartości na doświadczenie:
  • Wyobraźnia (fantasy)- fantazja i żywa, twórcza wyobraźnia.
  • Estetyka (aestethics) - wrażliwość estetyczna, zainteresowanie sztuką.
  • Uczucia (feelings) - otwartość na stany emocjonalne innych ludzi.
  • Działania (actions) - aktywne poszukiwanie nowych bodźców.
  • Idee (ideas) - intelektualna ciekawość, zainteresowania filozoficzne.
  • Wartości (values) - gotowość do analizy wartości społecznych, politycznych i religijnych, odwrotność dogmatyzmu.
Ugodowość


Opisuje pozytywne versus negatywne nastawienie do innych ludzi, orientację interpersonalną przejawiającą się w altruizmie versus antagonizmie, doświadczanych w uczuciach, myślach i działaniu. Osoby o ugodowym nastawieniu są sympatyczne wobec innych i skłonne do udzielania innym pomocy oraz sądzą, że inni mają identyczne postawy, jak one. Składniki ugodowości:
  • Zaufanie (trust) - przekonanie, że inni mają uczciwe intencje versus sceptycyzm i cynizm oraz przekonanie, że inni mogą być nieuczciwi i niebezpieczni.
  • Prostolinijność (strightforwardness) - prostoduszność, szczerość i naiwność społeczna, versus tendencja do manipulowania innymi ludźmi.
  • Altriuzm (altruism) - tendencja do koncentrowania się na potrzebach innych ludzi i udzielania im pomocy versus egocentryzm.
  • Ustępliwość (compliance) - sposób reagowania na konflikty interpersonalne: powściąganie agresywności, potulność i łagodność oraz tendencja by "wybaczyć i zapomnieć" versus agresywność i tendencje rywalizacyjne.
  • Skromność (modesty) - realistyczny stosunek do samego siebie, brak tendencji do faworyzowania własnej osoby versus przekonanie o własnej wyższości i tendencje narcystyczne.
  • Skłonność do rozczulania się (tender-mind-edness) - przejawianie uczuciowości i sympatii do innych, wspieranie organizacji i akcji charytatywnych versus racjonalność i rzeczowość w kontaktach z innymi oraz "mała wrażliwość na ludzkie problemy społeczno-bytowe".
Sumienność


Charakteryzuje stopień zorganizowania, wytrwałości i motywacji jednostki w działaniach zorientowanych na cel (opisuje stosunek człowieka do pracy), jej składnikami są:
  • Kompetencja (competence) - przekonanie o możliwościach radzenia sobie w życiu versus przekonanie o braku sprawności i braku umiejętności radzenia sobie z zadaniami.
  • Skłonność do utrzymywania porządku (order) - uporządkowanie, staranność i schludność versus brak metodyczności i porządku w życiu oraz działaniu.
  • Obowiązkowość (dutifulness) - ścisłe kierowanie się własnymi zasadami, np. moralnymi versus zawodność i nierzetelność.
  • Dążenie do osiągnięć (achievement striving) - wysoki poziom aspiracji i silna motywacja do osiągnięcia sukcesów w życiu, duże zaangażowanie w pracę, ale i skłonność do pracoholizmu, versus brak ambicji, brak jasno sprecyzowanych celów życiowych i rozleniwienie.
  • Samodyscyplina (self-discipline) - umiejętność samomotywowania się, by ukończyć rozpoczęte zadania, nawet jeśli nie są atrakcyjne versus tendencja do porzucania zadań przed ich zakończeniem.
  • Rozwaga (deliberation) - skłonność do starannego rozważania problemu przed podjęciem decyzji i rozpoczęciem działania versus impulsywność przy podejmowaniu decyzji, ale i spontaniczność oraz umiejętność podejmowania szybkich decyzji, jeśli jest to niezbędne.
Wyżej wymienione cechy identyfikowano zarówno w naturalnych językach (badania leksykalne), jak i kwestionariuszach psychologicznych (samoopis). Definiują one grupy skorelowanych cech, a te bardziej precyzyjne spośród nich są nazywane składnikami.
5 czynników osobowości ma charakter najbardziej ogólnych cech zachowania, a jednocześnie są one cechami realnymi, niezmienniczymi, uniwersalnymi i uwarunkowanymi biologicznie.




Bibliografia

..... Zostanie dodana wkrótce......